Αρίσταρχος και ηλιοκεντρισμός

Μία νέα εκτίμηση της μη γεωκεντρικής παράδοσης στην αρχαία ελληνική αστρονομία

 

ΝΕΥΣΙΣ. Εξαμηνιαίο περιοδικό ιστορίας και φιλοσοφίας της επιστήμης και της τεχνολογίας.των Κώστα Γαβρόγλου, Δημήτρη Διαλέτη, Γιάννη Χριστιανίδη*

As to the special case of the history of ancient science, the results of literary criticism are certainly not of a kind to create confidence in this method.

Otto Neugebauer1

Εισαγωγή

Π

ΟΛΛΕΣ ΦΟΡΕΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ο τρόπος με τον οποίο οι πρώτοι μελετητές προσδιόρισαν και πραγματεύτηκαν ένα θέμα έχει οριοθετήσει και παγιοποιήσει τις μεθόδους και το ερμηνευτικό περίγραμμα εντός του οποίου, και με βάση το οποίο, εργάστηκαν και όλοι οι επόμενοι. Η επιλογή και ο τρόπος ανάγνωσης των πηγών, αλλά και το ιστοριογραφικό πλαίσιο με βάση το οποίο επιχειρείται η ερμηνεία τους, παραμένουν συχνά δεσμευμένα στα ερωτήματα που οι αρχικοί μελετητές έθεσαν. Αυτό ως έναν βαθμό είναι αναπόφευκτο, πρέπει να παρατηρήσουμε όμως ότι μαζί με τα εξαιρετικά δείγματα ιστορικής έρευνας που έχει δώσει, έχει οδηγήσει επίσης και σε αναχρονιστικές αναγνώσεις και σε αναποτελεσματικές μεθοδολογικές προσεγγίσεις.

Τυπικά παραδείγματα του παραπάνω φαινομένου αποτελούν στη διεθνή αλλά και στην ελληνική βιβλιογραφία (με διαφορετικό τρόπο στην κάθε μία) οι μελέτες για τον Αρίσταρχο τον Σάμιο και για την ιστορία του ηλιοκεντρισμού. Οι πρώτοι ιστορικοί των επιστημών, στα τέλη του 19ου και στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, καθόρισαν με τις κλασικές πια σήμερα μελέτες τους² τα βασικά ερωτήματα προς τα οποία θα έπρεπε, σύμφωνα με το ιστοριογραφικό πλαίσιο της εποχής τους, να προσανατολιστεί η ιστορική έρευνα για τα δύο αυτά θέματα. Καθόρισαν ταυτόχρονα τον τρόπο με τον οποίο πολλοί μεταγενέστεροι ανέγνωσαν τις πηγές προκειμένου να απαντήσουν στα ερωτήματα αυτά.

Το ζήτημα του Αρίσταρχου προσεγγίστηκε κυρίως ως ένα πρόβλημα πρόδρομου δημιουργού μιας παραγνωρισμένης, στην εποχή της, επιστημονικής θεωρίας, που έμελλε να επανεμφανιστεί και να θριαμβεύσει πολλές εκατονταετίες αργότερα. Ο Αρίσταρχος αντιμετωπίστηκε και μελετήθηκε συστηματικά με αναφορά στο ιστοριογραφικό πλαίσιο που δημιουργούσε η κατοπινή δημοσίευση του έργου του Κοπέρνικου και όχι στο ιστορικό περίγραμμα της αρχαίας ελληνικής αστρονομίας των πρώιμων ελληνιστικών χρόνων. Ήταν ο «αρχαίος Κοπέρνικος», ο οποίος πολύ χαρακτηριστικά αναφέρεται ακόμα και στον τίτλο του έργου του Heath που αναφέραμε στην προηγούμενη υποσημείωση. Φυσικό επακόλουθο μιας τέτοιας προσέγγισης ήταν να αντιμετωπιστεί ευθύς εξαρχής το θέμα «Αρίσταρχος» ως ένα «ανώμαλο σημείο», ως μια ειδική, ιδιοφυής αλλά μη επιδεχόμενη, τελικά, ερμηνείας περίπτωση στην ιστορία της ελληνικής επιστήμης. Η προσέγγιση αυτή — γόνιμη και απολύτως κατανοητή στο συγκεκριμένο ιστοριογραφικό πλαίσιο της εποχής που πρωτοδιατυπώθηκε — με την πάροδο του χρόνου, και στην πιο απλοϊκή μορφή της, αποτέλεσε ένα από τα τυπικά παραδείγματα του μύθου των «ιδιοφυών αλλά παραγνωρισμένων στοχαστών». Δηλαδή των στοχαστών που αποκομμένοι από τις «προκαταλήψεις» της εποχής τους δημιουργούν εκ του μηδενός ιδέες που παρά το ότι αρχικά θα αγνοηθούν ή και θα καταδιωχθούν, τελικά θα δικαιωθούν μετά από πολλούς αιώνες, Ο μύθος του «παραγνωρισμένου πλην όμως φωτισμένου» επιστήμονα παραμείνει εξαιρετικά θελκτικός στα πλαίσια μιας απλοϊκής, ιδεολογικής ως επί το πλείστον, χρήσης της ιστορίας των επιστημών, αλλά έχει πια αποκλειστεί ως ερμηνευτική υπόθεση από τη σύγχρονη ιστοριογραφία των επιστημών. Δεν μπορεί λοιπόν να αποτελεί ερμηνευτική βάση για τη μελέτη της δράσις και του έργου του Αρίσταρχου.

The homocentric spheres of eudoxus

J.L.E DREYER  "A HISTORY OF ASTRONOMY FROM THALES TO KEPLER"

THE examination of the astronomical doctrines of Plato has shown us that philosophers in the first half of the fourth century before the Christian era possessed some knowledge of the motions of the planets. No doubt astronomical instruments, even of the crudest kind, cannot be said to have existed, except the gnomon for following the course of the sun; but all the same the complicated movements of the planets through the constellations must have been traced for many years previously. That the moon, though its motion is not subject to very conspicuous irregularities, does not pursue the same path among the stars from month to month and from year to year must also have been perfectly well known, since Helikon, a disciple of Eudoxus, was able to foretell the solar eclipse of the 12th May, 361, for which he was rewarded by Dionysius II of Syracuse with a present of a talent^[1]. But the clearest proof of the not inconsiderable amount of knowledge of the movements of the heavenly bodies, which was available at the time of Plato, is supplied by the important astronomical system of his younger contemporary, Eudoxus of Knidus, which is the first attempt to account for the more conspicuous irregularities of those movements.

Eudoxus was born at Knidus, in Asia Minor, about the year 408 B.C., and died in his fifty-third year, about 355^[2].At the age of twenty-three he went to Athens and attended Plato's lectures for some months, but not content with the knowledge he could attain in Greece, Eudoxus afterwards proceeded to Egypt, furnished with letters of recommendation from the Spartan King Agesilaus to Nectanebis, King of Egypt. He stayed at least a year in Egypt, possibly much longer (about 378 B.C.), and received instruction from a priest of Heliopolis. According to Seneca^[3] it was there that he acquired his knowledge of the planetary motions, but although this is not unlikely to have been the case, we have no reason to believe that Eudoxus brought his mathematical theory of these motions home from Egypt, in which country, as far as we know, geometry had made very little progress^[4]. Diogenes of Laerte, who does not say a word about the scientific work of Eudoxus, does not omit to mention that the Egyptian Apis licked his garment, after which the priests prophesied that he would be short-lived but very illustrious. If this prophecy was really uttered it was a true one, as Eudoxus stands in the foremost rank of Greek mathematicians. Most, if not the whole, of the fifth book of Euclid is due to him, as well as the so-called method of exhaustion, by means of which the Greeks were able to solve many problems of mensuration without infinitesimals. We are told by Plutarch^[5] that Plato, on being consulted about the celebrated Delian problem of the duplication of a cube, said that only two men were capable of solving this problem, Eudoxus and Helikon; and if the story is apocryphal, it shows at any rate the high renown of Eudoxus as a mathematician. In the history of astronomy he is also known as the first proposer of a solar cycle of four years, three of 365 and one of 366 days, which was three hundred years later introduced by Julius Caesar. He was therefore fully capable of grappling successfully with the intricate problem of planetary motion, which Plato (according to Simplicius) is said to have suggested to him for solution^[6], and his labours produced a most ingenious cosmical system which represented the principal phenomena in the heavens as far as they were known in his time.

Αντιλήψεις για την κίνηση της γης

Κώστας Γαβρόγλου, Δημήτρης Διαλέτης, Γιάννης Χριστιανίδης

Πανεπιστήμιο Αθηνών, Τμήμα ΜΙΘΕ

Η παρούσα εργασία βασίζεται σε μία ευρύτερη μονογραφία των συγγραφέων, με τίτλο Η ιστορία των αντιλήψεων για την κίνηση της γης στην αρχαία ελληνική αστρονομία: μία νέα προσέγγιση, η οποία βραβεύτηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά το έτος 2003, καθώς και σε μία σειρά άρθρα που δημοσιεύτηκαν σε ελληνικά και διεθνή επιστημονικά περιοδικά.¹ Στις μελέτες αυτές διερευνούμε ενδελεχώς την ιστορία της εμφάνισης μη γεωκεντρικών και μη γεωστατικών αντιλήψεων σε όλη την περίοδο της αρχαίας ελληνικής αστρονομίας, από τους Πυθαγορείους ως τον Αρίσταρχο τον Σάμιο. Εάν ο αναγνώστης επιθυμεί να αποκτήσει μία πιο ολοκληρωμένη γνώση τόσο των ιστορικών στοιχείων όσο και των προβληματισμών για τα σχετικά προς το θέμα ιστοριογραφικά ζητήματα που έχουν αναπτυχθεί στους κόλπους της κοινότητας των ιστορικών των επιστημών μπορεί να ανατρέξει στις εργασίες αυτές. Η παρούσα εργασία είναι κατ’ ανάγκη πιο περιορισμένη και επιλεκτική. Σε αυτήν θα εξετάσουμε κατά σειρά τα ιστοριογραφικά ζητήματα που σχετίζονται με τη μελέτη της ηλιοκεντρικής (και γενικότερα της μη γεωκεντρικής και μη γεωστατικής) αστρονομίας των αρχαίων Ελλήνων, τις αντιλήψεις των ύστερων Πυθαγορείων για τη θέση και την κίνηση της γης και, τέλος, τη μαρτυρία του Αρχιμήδη για την ηλιοκεντρική θεωρία που αποδίδεται στον Αρίσταρχο τον Σάμιο.

Τα ιστοριογραφικά ερωτήματα

Είναι συχνό φαινόμενο στην ιστορία των επιστημών, ο τρόπος με τον οποίο οι πρώτοι μελετητές προσδιόρισαν και μελέτησαν ένα θέμα να έχει οριοθετήσει και παγιοποιήσει τις μεθόδους και το ερμηνευτικό περίγραμμα εντός του οποίου, και με βάση το οποίο, εργάστηκαν και όλοι οι επόμενοι. Έτσι, η επιλογή και ο τρόπος ανάγνωσης των πηγών αλλά και το ιστοριογραφικό πλαίσιο με βάση το οποίο επιχειρείται η ερμηνεία τους, είναι συχνά δεσμευμένα στα ερωτήματα που οι αρχικοί μελετητές έθεσαν. Αυτό ως ένα βαθμό είναι αναπόφευκτο, πρέπει να παρατηρήσουμε όμως ότι μαζί με τα αξιόλογα δείγματα ιστορικής έρευνας που έχει δώσει, έχει οδηγήσει επίσης σε αναχρονιστικές αναγνώσεις και σε αναποτελεσματικές μεθοδολογικές προσεγγίσεις γεγονότων του πρόσφατου ή του απώτερου παρελθόντος.

Ιστορία μαθηματικων G. LORIA - Αρχαία Ελλάδα

Ότι γνωρίζομεν γύρω από το επιστημονικόν έργον της αρχαίας Ελλάδος αποδεικνύει ότι, ακόμη και αν οι Έλληνες ήντλησαν έκτος της μητρός πατρίδος τα στοιχεία της γνώσεως, ούτοι μετεσχημάτισαν ταύτα τόσον βαθέως και τα ανέπτυξαν περαιτέρω κατά τρόπον τόσον πρωτότυπον, ώστε δεν είναι δυνατόν ν’ αρνηθώμεν ότι ολόκληρος η επιστημονική των δημιουργία αποτελεί αποκλειστικήν και αναπαλλοτρίωτον πνευματικήν ιδιοκτησίαν των, τόσον μάλλον, καθ' όσον δεν υπάρχει εις το ελληνικόν πνεύμα κανένα ιδιαίτερον γνώρισμα ή γεγονός, πού να μη ευρίσκεται εις πλήρη συμφωνίαν προς ότι άλλο γνωρίζομεν γύρω από την ιδιοφυΐαν αυτής της προνομιούχου φυλής της φύσεως...

«Πατέρες» του ηλιακού ημερολογίου οι Μινωΐτες.

Μανόλης Κοκολάκης

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΕΘΝΟΣ

Ο Κρητικός ερευνητής δρ. Μηνάς Τσικριτζής εκφράζει τη βεβαιότητα ότι «διάβασε» ένα μέρος των ιερογλυφικών των Μινωιτών και φέρνει στο φως νέα δεδομένα για το πρώτο μινωικό ηλιακό ημερολόγιο της 3ης χιλιετίας π.Χ., το οποίο προηγήθηκε των Βαβυλωνίων 19 αιώνες.

Αποτύπωση ηλιακού ημερολογίου σε μινωικό σφραγιστικό εύρημα, κατασκευασμένο από δόντι ιπποποτάμου. «Οι 12 κοιλότητες που φέρει το σφράγισμα είναι συμβολισμοί σελήνης, είναι ο χρόνος, οι 12 μήνες»

Δεκαεννέα αιώνες πριν από τους Βαβυλώνιους είχαν ανακαλύψει το ηλιακό ημερολόγιο οι Μινωίτες, όπως αποκαλύπτει στο «Εθνος» ο καθηγητής Μηνάς Τσικριτζής.

Ο Κρητικός ερευνητής, ύστερα από πολύχρονη μελέτη και διασταύρωση στοιχείων, εκφράζει τη βεβαιότητα ότι «διάβασε» ένα μέρος των ιερογλυφικών των Μινωιτών και φέρνει στο φως νέα δεδομένα για το πρώτο μινωικό ηλιακό ημερολόγιο της 3ης χιλιετίας π.Χ.

Γεωμετρία και σφαιρική αστρονομία στην πρώτη Ελληνική κοσμογονία - Jean-Pierre Vernant

Jean Pierre Vernant

 Ο Jean-Pierre Vernant υπήρξε ιδρυτικό μέλος και διευθυντής επί εικοσαετία του Κέντρου Louis Gernet που ειδικεύεται στη συγκριτική μελέτη των αρχαίων πολιτισμών. Καθηγητής στο College de France, επίτιμος διδάκτωρ πολλών πανεπιστημίων, ο Jean-Pierre Vernant και «η σχολή του Παρισιού» έφεραν επαναστατικές αλλαγές στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ελληνική αρχαιότητα.






Το πρόβλημα πού πρόκειται να με απασχολήσει αφορά όχι τόσο την ιστορία της επιστημονικής σκέψης, με την κύρια σημασία του όρου, όσο τις σχέσεις ανάμεσα σε μερικές βασικές επιστημονικές έννοιες — μιαν ορισμένη εικόνα του κόσμου — και σε γεγονότα κοινωνικής Ιστορίας. Στις αρχές του 6ου αιώνα π. Χ., η αστρονομική σκέψη στην Ελλάδα δεν βασίζεται ακόμη σε συνεχείς παρατηρήσεις και πειραματισμούς· δεν στηρίζεται σε μια θεμελιωμένη επιστημονική παράδοση. Αν ήθελα να εξηγήσω πώς έγινε μια ανακάλυψη τον 19ο ή τον 20ο αιώνα, θα έπρεπε ν' αναφερθώ ουσιαστικά στην ανάπτυξη της ίδιας της επιστήμης, στην κατάσταση των θεωριών και των τεχνικών, μ' ένα λόγο στην εσωτερική δυναμική των ερευνών στον τομέα της μιας ή της άλλης επιστημονικής μάθησης. Στην αρχαϊκή όμως Ελλάδα, δεν υπάρχει ακόμη συγκροτημένη επιστήμη. Τις λίγες αστρονομικές γνώσεις πού θα χρησιμοποιήσουν οι Ίωνες, δεν τις επεξεργάστηκαν οι ίδιοι, αλλά τις δανείστηκαν από τους γειτονικούς πολιτισμούς της Ανατολής και ιδιαίτερα από τους Βαβυλώνιους. Βρισκόμαστε λοιπόν μπροστά στο έξης παράδοξο: οι Αρχαίοι Έλληνες θα θεμελιώσουν την κοσμολογία και την αστρονομία. θα τους δώσουν έναν προσανατολισμό, πού θα καθορίσει την τύχη αυτών των επιστημών σ' ολόκληρη την ιστορία της δύσης. Ήδη από την αρχή, θα χαράξουν σ' αυτόν τον τομέα μια κατεύθυνση, απ' όπου εξαρτιόμαστε σε κάποιο βαθμό ακόμη και σήμερα. Κι όμως, οι αρχαίοι Έλληνες δεν αφιερώθηκαν, εδώ και αιώνες, στη λεπτόλογη δουλειά της παρατήρησης των άστρων, δεν σημείωσαν πάνω σε πινακίδες, όπως έκαναν οι Βαβυλώνιοι, αστρονομικούς πίνακες («Εφημερίδες»), πού να δείχνουν τις διάφορες φάσεις της σελήνης, τις επιτολές και τις δύσεις των άστρων. Οι Έλληνες χρησιμοποίησαν λοιπόν τις παρατηρήσεις, τις τεχνικές, τα όργανα πού άλλοι είχαν κάνει κι επεξεργαστεί. Ενσωμάτωσαν πάντως τις γνώσεις, πού τους είχαν έτσι μεταδοθεί, σ’ ένα εντελώς νέο σύστημα. Ίδρυσαν μια νέα αστρονομία. Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε αυτή την καινοτομία; Άραγε, γιατί οι Έλληνες τοποθέτησαν τις γνώσεις πού δανείστηκαν από τους άλλους λαούς σ΄ ένα νέο και πρωτότυπο πλαίσιο; Αυτό είναι το πρόβλημα πού θα ήθελα να εξετάσω σήμερα.

Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Αστρονομίας.

Eγκυκλοπεδικό λεξικό «ΗΛΙΟΥ» - Σ. Πλακίδης.


Αν και δεν είναι δυνατόν να καθορισθή μετ' ακριβείας πότε και πού δια πρώτην φοράν ο ουρανός και τα επ’ αυτού φαινόμενα εφείλκυσαν την προσοχήν του ανθρώπου, εν τούτοις δεν αφιστάμεθα της αληθείας εάν δεχθώμεν ότι η Αστρονομία εγεννήθη εις την αρχικήν κοιτίδα της ανθρωπότητος κατά τους αχλυώδεις χρόνους της προϊστορικής εποχής. Υπέρ της απόψεως ταύτης συνηγορεί το γεγονός ότι φαινόμενα τινά, ως η στερεότυπος εναλλαγή της ημέρας και της νυκτός, η ανατολή και η δύσις του Ηλίου, η αλληλουχία των φάσεων της Σελήνης, η διαδοχή των ωρών του έτους, η κατά διαφόρους εποχάς διάφορος όψις του στερεώματος, αι μερικαί ή ολικαί εκλείψεις του Ηλίου ή της Σελήνης, η κατά καιρούς εμφάνισις κομητών ή βροχών διαττόντων κτλ., ου μόνον δεν διέλαθον την προσοχήν του ανθρώπου, αλλά συν τω χρόνω αναλόγως των συναισθημάτων τα όποια εγέννων εν τη ψυχή του, ανέπτυξαν την παρατηρητικότητα και την περιέργειαν αυτού. Ούτως η πείρα αφ' ενός και αφ' έτερου η έφεσις προς γνώσιν των αιτίων και των αποτελεσμάτων με βασικόν σκοπόν την εκμετάλλευσιν των φαινομένων προς εξυπηρέτησιν πρακτικών αναγκών της καθημερινής ζωής ωδήγησαν τους πρώτους μελετητάς του ουρανού εις την ανακάλυψιν μεθόδων, δια των οποίων εκ της παρατηρήσεως των ουρανίων σωμάτων ήτο δυνατή η μέτρησις του χρόνου, η ρύθμισις ωρισμένων γεωργικών και κτηνοτροφικών εργασιών και τελικώς ο καταρτισμός πρωτογόνου ημερολογίου. Η ολονέν αισθητοτέρα ανάγκη της τελειοποιήσεως του ημερολογίου τούτου επί το ακριβέστερον επέβαλε την συστηματικωτέραν σπουδήν των άστρων, ήτις βαθμηδόν απέβη αποκλειστική απασχόλησις των αιωνόβιων πατριαρχών των διαφόρων φυλών. Εις το πλούσιον αρχείον της απέραντου μνήμης των πρώτων εκείνων Λευϊτών της Ουρανίας απεθησαυρίζοντο συνεχώς γεγονότα, διαπιστούντα όχι μόνον την στενήν αλληλοεξάρτησιν μεταξύ ουρανίων και επιγείων φαινομένων, άλλα συγχρόνως και την πλήρη αδυναμίαν του ανθρώπου όπως υποβάλλη υπό τον έλεγχον αυτού υπερκοσμίους εξελίξεις, διαδραματιζόμενος επί του στερεώματος. Η απόδοσις των εξελίξεων τούτων εις υπεράνθρωπους δυνάμεις αφ ενός μεν ετόνωσε το έμφυτον εν τη ανθρωπίνη ψυχή θρησκευτικόν συναίσθημα, αφ' έτερου δε εχάραξέ την κατεύθυνσιν προς την αστρολατρείαν, ενώ συγχρόνως η ιδέα της εξαρτήσεως της ανθρωπινής ζωής από τας επιταγάς του ουρανού εξεκόλαψε την Αστρολογίαν. Ούτως οι ιερείς, οι μάγοι και οι Αστρολόγοι είτε εν τη εκτελέσει των θρησκευτικών αυτών λειτουργιών, είτε εν τη προσπάθεια των όπως προείπωσι το μέλλον ωρισμένων προσώπων δια των λεγομένων ωροσκοπίων και της όψεως του στερεώματος εν γένει κατά την στιγμήν της γεννήσεως των προσκόπων τούτων υπήρξαν οι πολυτιμότατοι συλλογείς αμύθητου αξίας υλικού Αστρονομικών παρατηρήσεων, εκ του οποίου συν τη παρελεύσει των αιώνων συνήχθησαν διάφοροι εμπειρικοί νόμοι, διέποντες ωρισμένα αστρονομικά φαινόμενα.