Κλαύδιος Πτολεμαίος. G.LORIA.

G.LORIA. Ιστορία των Μαθηματικών.

Τα έργα του Αυτόλυκου, του Ευκλείδου, του Υψικλέους και του Αριστάρχου μαζί με άλλα μικροτέρας σημα­σίας, απετέλουν μέρος — κατά μαρτυρίαν του Αυτολύκου — της Μικράς Αστρονομικής Συντάξεως, η οποία περιελάμβανε τα απαραί­τητα έργα διά την κατανόησιν του μεγίστου αστρονομικού κωδικός, πού μας εκληροδότησεν η αρχαιότης. Εννοούμεν το διάσημον έργον του Κλαυ­δίου Πτολεμαίου, το όποιον αρχικώς έφερε τον τίτλον Μαθηματική Σύνταξις, ωνομάσθη δε - κατόπιν - υπό των μεταγενεστέρων θαυμαστών Μεγάλη Σύνταξις. Οι Άραβες, οι οποίοι μετέφρασαν το έργον εις την γλώσσαν των κατά τον VIII αιώνα, ήνωσαν το αραβικόν άρθρον αλ με την εξαραβισθείσαν προφοράν μαγέστα (αντί μεγίστη), και ούτω συνέθεσαν την λέξιν Αλμαγέστα, η οποία και παρέμεινεν έκτοτε γνωστή ως τίτλος του έργου. Η μελέτη του έργου τούτου είναι αναπόφευκτος δι' εκείνον, ο όποιος επιθυμεί να γνωρίση την αρχαίαν επιστήμην, αφού πρόκειται περί μιας εργασίας, χάρις εις την οποίαν ο Πτολεμαίος διετήρησεν επί πολλούς αιώνας αδιαφιλονίκητον κυριαρχικήν επιρροήν εις τα πνεύματα όλων των αστρονόμων.

Το ιστορικόν ενδιαφέρον του έργου απορρέει κατά πρώτον λόγον εκ του γεγονότος, ότι εξ αυτού αρυόμεθα τας πολυτιμοτέρας πληροφορίας γύρω από τον πρίγκηπα των Ελλήνων αστρονόμων, τον Ίππαρχον τον εκ Νικαίας (της Βιθυνίας)⁽¹⁾, όστις εισήγαγεν εις την Ελλάδα την διαίρεσιν τού κύκλου εις 360 μοίρας και έκαμε κατά τον ΙΙ αιώνα π.Χ. πολλάς παρα­τηρήσεις εις Ρόδον και Αλεξάνδρειαν, τοιαύτης σπουδαιότητος, ώστε — ως έγραφεν ο Πλίνιος —ήρθη εις στάθμην ανωτέραν της ανθρωπίνης, διότι έφερεν εις πέρας πράγματα, τα όποια μόνον οι θεοί θα ηδύναντο μετά κόπου να επιτελέσουν.

Ο δεύτερος λόγος, διά τον όποιον η μελέτη της Αλμαγέστας κατέχει ιδιαιτέραν ιστορικήν σπουδαιότητα, είναι διότι εις αυτήν ευρί­σκονται αι μοναδικαί και ασφαλείς βιογραφικαί πληροφορίαι γύρω από τον συγγραφέα της (διότι αι πληροφορίαι τας οποίας αφθόνως και λεπτο­μερώς παρέχουν οι Άραβες δεν είναι εν γένει αξιόπιστοι, λόγω τής επιδρά­σεως πολύ ζωηράς φαντασίας). Ατυχώς το σύνολον των δεδομένων ανάγε­ται τελικώς εις την πληροφορίαν ότι ο Πτολεμαίος έζησε περί το 150 μ.Χ.

Κατ' αναλογίαν προς τα Στοιχεία του Ευκλείδου και τα Αριθμητικά του Διοφάντου, η Μαθηματική Σύνταξις (Αλμαγέστα) διαιρείται εις 13 βιβλία. Το Βιβλίον Ι περιλαμβάνει τας προκαταρκτικός γνώσεις που είναι απαραίτητοι διά μίαν καρποφόρον έρευναν των ουρανίων φαινομένων, με βάσιν την υπόθεσιν ότι η Γη κατέχει το κέντρον του Κόσμου. Το Βιβλίον II διδάσκει την διαίρεσιν τής ουρανίου σφαίρας εις ζώνας και τα φαινόμενα, διά των Οποίων επιση­μαίνεται ή ανατολή και ή δύσις των αστέρων. Η διάρκεια του έτους και η θεωρία του ηλίου δίδει ύλην εις το Βιβλίον III, η διάρκεια των μηνών και η θεωρία της σελήνης δίδει ύλην εις το Βιβλίον IV.

Το Βιβλίον V ασχολείται με την περιγραφήν και κατασκευήν του περίφημου, οργάνου, το οποίον εκαλείτο αστρολάβος, το σπουδαιότερον όργανον των αρχαίων αστεροσκοπείων, όπερ εχρησιμοποίησε και ο Δανός αστρονόμος Tycho Brahe (1546-1601) εις τας παρατηρήσεις του. Το Βιβλίον VI ασχολείται με τα φαινόμενα των «συζυγιών» και «αντιζυγιών» των μεγάλων άστρων Ηλίου και Σελήνης και με τας σχέσεις αυτών προς τα φαινόμενα των εκλείψεων.

Τα δύο επόμενα βιβλία είναι αφιερωμένα εις τους απλανείς αστέρας και την σπουδαιότατην και περιφανή ανακάλυψιν του Ίππαρχου, την γνωστήν υπό τον αστρονομικόν όρον «μετάπτωσις των Ισημεριών». Τα τελευταία πέντε βιβλία είναι αφιερωμένα έκαστον εις ένα των πλανητών Ερμήν Αφροδίτην, Άρην, Δία και Κρόνον.

Εις τους ανωτέρω υποδειχθέντας λόγους, ιστορικού χαράκτηρος, διά τούς οποίους η Αλμαγέστα παρουσιάζει τόσον πλούσιον ενδια­φέρον, πρέπει να προστεθή και ένας τρίτος, ακόμη σπουδαιότερος. Ότι το έργον αυτό αποτελεί την αρχαιοτέραν συγγραφικήν εργασίαν, εις την οποίαν περιέχονται πολυάριθμα στοιχεία και θαυμάσιοι εφαρμογαί της σφαιρικής τριγωνομετρίας, επιστήμης μη χωριζόμενης πλέον από το πλευρόν της Αστρονομίας, αν όχι προηγουμένως διά των εργασιών του Αρχιμήδους, τουλάχιστον από τής ημέρας, καθ' ην ο Ίππαρχος καθώρισεν επί της ουρανίου σφαίρας την θέσιν των άστρων διά τής χρήσεως σφαιρικών συντεταγμένων (πλάτους και μήκους). Επειδή όμως εκ της σφαιρικής τριγωνομετρίας ο Πτολεμαίος περιέλαβε μόνον όσα ήσαν αναγκαία εις τον σκοπόν του, δεν πρέπει να θεωρούμεν ότι αι προτάσεις, τας οποίας αναφέρει, εκπροσωπούν το σύνολον των γνώσεων των Ελλή­νων έπη του θέματος, μολονότι δεν έχομεν δυστυχώς δεδομένα επιτρέποντα την συμπλήρωσιν.

Ιστορία μαθηματικων G. LORIA - Αρχαία Ελλάδα

Ότι γνωρίζομεν γύρω από το επιστημονικόν έργον της αρχαίας Ελλάδος αποδεικνύει ότι, ακόμη και αν οι Έλληνες ήντλησαν έκτος της μητρός πατρίδος τα στοιχεία της γνώσεως, ούτοι μετεσχημάτισαν ταύτα τόσον βαθέως και τα ανέπτυξαν περαιτέρω κατά τρόπον τόσον πρωτότυπον, ώστε δεν είναι δυνατόν ν’ αρνηθώμεν ότι ολόκληρος η επιστημονική των δημιουργία αποτελεί αποκλειστικήν και αναπαλλοτρίωτον πνευματικήν ιδιοκτησίαν των, τόσον μάλλον, καθ' όσον δεν υπάρχει εις το ελληνικόν πνεύμα κανένα ιδιαίτερον γνώρισμα ή γεγονός, πού να μη ευρίσκεται εις πλήρη συμφωνίαν προς ότι άλλο γνωρίζομεν γύρω από την ιδιοφυΐαν αυτής της προνομιούχου φυλής της φύσεως...