Ε. Σταμάτη
Διάσημος μαθηματικός της αρχαιότητος. Περί του βίου του γνωρίζομεν μόνον ότι έζησε και ήκμασεν εν Αλεξάνδρεια περί το 300 π.Χ. επί βασιλείας Πτολεμαίου του Α', παρά του οποίου ετιμάτο πολύ. Ο Πρόκλος αναφέρει ότι «Πτολεμαῖος, ἢρετό ποτε αὐτόν, εἴ τίς ἐστίν περί γεωμετρίαν ὁδός συντομωτέρα τῆς στοιχειώσεως» (ο Πτολεμαίος ηρώτησεν αυτόν κάποτε, εάν υπάρχη τρόπος να μάθη κανείς την γεωμετρίαν συντομώτερον παρά εάν σπουδάση την στοιχείωσιν) (Στοιχεία ελέγετο, ως γνωστόν, το βιβλίον της γεωμετρίας του Ευκλείδου). «Ὁ δέ ἀπεκρίνατο, μή εἶναι βασιλικήν ἀτραπόν ἐπί γεωμετρίαν» (ο δε Ευκλείδης απήντησεν ότι δεν υπάρχει ιδιαίτερος τρόπος δια τους βασιλείς, δια να σπουδάσουν την γεωμετρίαν).
Άραβες συγγραφείς αναφέρουν ότι ο Ευκλείδης εγεγννήθη εις την Τύρον εκ πατρός Ναυκράτου και πάππου Ζηνάρχου. Αι πληροφορίαι όμως αύται δεν θεωρούνται ακριβείς, διότι οι ίδιοι συγγραφείς αναφέρουν ότι ο Πυθαγόρας ήτο μαθητής του Σολομώντος, ότι ο Ίππαρχος ήτο Χαλδαίος και ότι οι Έλληνες μαθηματικοί είχον επιγραφήν, έξω της σχολής των, «μηδείς ἀγεωμέτρητος εἰσίτω». Προφανής σύγχυσις εκ της επιγραφής της Ακαδημίας του Πλάτωνος.
Το έργον του Ευκλείδου: Ως σπουδαιότατον έργον του Ευκλείδου θεωρούνται τα «Στοιχεῖα», αποτελούμενα εκ 13 βιβλίων. Περί τούτων ο Πρόκλος γράψει τα έξης : «Εὐκλείδης, ὁ τά Στοιχεῖα συναγαγών καί πολλά μέν τῶν Εὐδόξου συντάξας, πολλά δέ τῶν Θεαίτητου τελεωσάμενος, ἔτι δέ τά μαλακώτερον δεικνύμενα τοῖς ἔμπροσθεν εἰς ἀνελέγκτους ἀποδείξεις ἀναγαγών» (ο Ευκλείδης, ο όποιος συνήθροισε τα Στοιχεία (της γεωμετρίας) και πολλά μεν παραχθέντα υπό του Ευδόξου συνέταξε, πολλά δε παραχθέντα υπό του Θεαίτητου απετελείωσε, προσέτι δε μερικά εκ των πρώτων (θεωρημάτων), άτινα δεν είχον αυστηράς αποδείξεις, διετύπωσεν εις αδιασείστους αποδείξεις).
Υπό τον όρον «Στοιχεῖα» ο Ευκλείδης εξέδωκε παν ό,τι παρήγαγες ή ελληνική επιστήμη εις την γεωμετρίαν και την θεωρίαν των αριθμών επί σειράν όλην αιώνων. Φαίνεται ότι προ του Ευκλείδου τοιούτον έργον είχον εκδώσει ο Ιπποκράτης ο Χίος, ο Θεύδιος και άλλος τις. Τα «Στοιχεῖα» όμως του Ευκλείδου επεσκίασαν τας προηγούμενος εκδόσεις και ουδείς μεταγενέστερος του Ευκλείδου κατώρθωσε να υπερβάλη ταύτα εις πληρότητα, και τελειότητα αυστηράς και συστηματικής διατυπώσεως. Και απλώς ως εκδότης εάν θεωρηθή ο Ευκλείδης, το έργον του τούτο τον αναδεικνύει μέγαν μαθηματικόν. Ουδεμία όμως ένδειξις υπάρχει ότι εις τα «Στοιχεῖα» δεν περιλαμβάνονται πρωτότυποι εργασίαι του Ευκλείδου. Τουναντίον πιστεύεται ότι πολλά θεωρήματα των «Στοιχείων» είναι το πρώτον αποδεδειγμένα υπό του Ευκλείδου. Έκτος των 13 βιβλίων των «Στοιχείων» υπάρχουν και δύο ακόμη βιβλία, το 14ον και το 15ον, τα όποια άλλοτε εθεωρούντο του Ευκλείδου. Εκ τούτων το πρώτον έχει συνταχθή υπό του μαθηματικού Υψικλέους, ακμάσαντος περί το 150 π.Χ., και το δεύτερον εις πολύ μεταγενέστερον χρόνον (περίπου τον 6ον αιώνα μ.Χ.). Δεύτερον έργον του Ευκλείδου σώζεται το υπό τον τίτλον «Δεδομένα», το όποιον περιέχει εφαρμογάς και συμπληρώσεις των θεωρημάτων των «Στοιχείων». Τρίτον έργον του Ευκλείδου, μνημονευόμενον υπό του Πρόκλου, είναι το «Περί διαιρέσεων». τούτο ανευρέθη διατυπωμένον εν τη λατινική γλώσση κατά τα μέσα του 16ου αιώνος, προερχόμενον όμως ουχί εκ του ελληνικού κειμένου, αλλ' εξ αραβικής μεταφράσεως. Επί πλέον εφέρετο τούτο εις την μετάφρασιν αυτήν ως έργον του Άραβος Μωχάμμετ Μπαγναντίν. Ολίγον βραδύτερον ανευρέθη εις Παρίσιους τμήμα του έργου «Περί διαιρέσεως» εις την αραβικήν, το όποιον είναι συμπλήρωμα του εις την λατινικήν ευρεθέντος και συμφωνεί προς τα σημειούμενα υπό του Πρόκλου εις τα «Περί διαιρέσεων» βιβλίον. Εις το έργον τούτο ο Ευκλείδης πραγματεύεται τομάς γεωμετρικών σχημάτων.
