Παρασκευάς Δ. Σαββαΐδης, Καθηγητής Α.Π.Θ.
Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών
Εργαστήριο Γεωδαισίας
Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, ως κορυφαίος χαρτογράφος της
αρχαιότητας, φέρεται να συνέγραψε το έργο Γεωγραφική Υφήγησις, στο
περιεχόμενο του οποίου συγκέντρωσε τη διαθέσιμη μαθηματική γεωγραφική γνώση της
εποχής. Στο έργο αυτό ο γνωστός κόσμος
της αρχαιότητας περιγράφεται σε οκτώ βιβλία: Το πρώτο βιβλίο αποτελεί την
τεκμηρίωση των χαρτογραφικών μεθόδων του συγγραφέα, γραμμένο με αναλυτικό
τρόπο, περίπου ως ένας οδηγός για τη σχεδίαση χαρτών. Τα επόμενα έξι
βιβλία περιέχουν πίνακες τοπωνυμίων με
τις γεωγραφικές (σφαιρικές) συντεταγμένες τους για κάθε γνωστή τότε χώρα.
Ονόματα πόλεων, βουνών, εκβολών ποταμών, ακρωτηρίων και άλλων τόπων αναφέρονται
στους πίνακες και συνοδεύονται από το γεωγραφικό πλάτος και το γεωγραφικό μήκος
τους. Τέλος, στο όγδοο βιβλίο βρίσκονται οι χάρτες των χωρών της οικουμένης. Η
αυθεντικότητα των χαρτών του Πτολεμαίου που συνοδεύουν τη Γεωγραφική Υφήγηση
αποτέλεσε και αποτελεί αντικείμενο επιστημονικών συζητήσεων. Το θέμα αυτό
παρουσιάζει ενδιαφέρον για τη φιλολογική έρευνα, ωστόσο δεν έχει τόση σημασία
για τη γεωγραφική γνώση της εποχής, εφόσον τα μαθηματικά δεδομένα στα οποία
βασίζονται οι χάρτες εμπεριέχονται στους καταλόγους των συντεταγμένων. Στη
σημερινή εποχή θα λέγαμε ότι διαθέτουμε ψηφιακά δεδομένα: ένα αρχείο
συντεταγμένων από το οποίο μπορούν να παραχθούν οι χάρτες του αρχαίου κόσμου.
Στην πλουσιότατη αυτή βάση των μαθηματικών γεωγραφικών δεδομένων κάθε τόπος της
αρχαιότητας μπορεί να τοποθετηθεί πάνω σε μια επιφάνεια αναφοράς που είναι η
γήινη σφαίρα, όπως την όρισε ο Πτολεμαίος, συμπυκνώνοντας την μέχρι τότε γνώση
των αρχαίων Ελλήνων γεωγράφων, μαθηματικών, αστρονόμων και γεωδαιτών.
Αλλά, ας δούμε με συντομία πως
όριζε ο Πτολεμαίος το σύστημα των γεωγραφικών συντεταγμένων του: Η γήινη σφαίρα
χωριζόταν με ένα πλέγμα παράλληλων και μεσημβρινών κύκλων. Οι παράλληλοι κύκλοι χώριζαν την
οικουμένη σε επτά ζώνες ή «κλίματα». Ο κύκλος του Ισημερινού, από τον οποίο
μετράται το γεωγραφικό πλάτος ενός τόπου, βρισκόταν περίπου στη θέση του
σημερινού Ισημερινού. Στους μεσημβρινούς κύκλους η αρχή μέτρησης του
γεωγραφικού μήκους βρισκόταν περίπου 25 μοίρες δυτικότερα του σημερινού
μεσημβρινού του Greenwich. Ως προς αυτό το σύστημα αναφοράς ο Πτολεμαίος στα
βιβλία της Γεωγραφικής Υφηγήσεως παραθέτει τα τοπωνύμια και τις γεωγραφικές
συντεταγμένες περίπου 8000 τόπων. Δεν είναι γνωστός ο τρόπος με τον οποίο
προσδιορίστηκαν οι συντεταγμένες αυτές. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι ο
Πτολεμαίος χρησιμοποίησε δικές του παρατηρήσεις, καθώς και παρατηρήσεις άλλων
προγενέστερων γεωγράφων, όπως του Ιππάρχου και του Μαρίνου του Τυρίου (τον
οποίο πάντως έντονα κριτικάρει στο πρώτο βιβλίο της Υφηγήσεως). Οι κατάλογοι με
τα στοιχεία αυτά έφθασαν στη σημερινή εποχή μετά από αλλεπάλληλες αντιγραφές
και εκδόσεις, αφού το έργο του Πτολεμαίου άρχισε να αναθεωρείται μόλις κατά τον
17ο και 18ο αιώνα. Πάντως, οι συντεταγμένες του Πτολεμαίου εμπεριέχουν σφάλματα
που οφείλονται στο ανακριβές (για τα σημερινά δεδομένα) σύστημα αναφοράς που
χρησιμοποιούσε ο χαρτογράφος και στην παραμορφωμένη γήινη σφαίρα (π.χ. το μήκος
της Μεσογείου κατά τον Πτολεμαίο εμφανίζεται να είναι 68.5 μοίρες αντί του
ορθού των 41.5 μοιρών). Επίσης και ο υπολογισμός των επιμέρους συντεταγμένων
τόπων σε διάφορες περιοχές παρουσιάζει άνιση ακρίβεια (π.χ. τόποι παράκτιοι και
προσιτοί σε ναυτικούς έχουν μεγαλύτερη ακρίβεια στις σχετικές τους θέσεις από
ότι οι ηπειρωτικοί τόποι)
. 