Ηρακλείδης ο Ποντικός

Κώστας Γαβρόγλου, Δημήτρης Διαλέτης, Γιάννης Χριστιανίδης

«Από τους Πυθαγορείους στον Αρίσταρχο τον Σάμιο

Η ιστορία των αντιλήψεων για την κίνηση της γης

στην αρχαία ελληνική αστρονομία»

Ο Ηρακλείδης υπήρξε ο πρώτος σημαντικός μη Πυθαγόρειος εκπρόσωπος της μη γεωστατικής παράδοσης στην αρχαία ελληνική αστρονομία. Οι σχολιαστές μνημονεύουν συχνά το όνομά του, όταν αναφέρονται σε θεωρίες κίνησης της γης, και παρά το ότι δεν είμαστε σε θέση να ανασυγκροτήσουμε με ακρίβεια τις κοσμολογικές του απόψεις, μπορούμε ωστόσο χωρίς αμφιβολία να συμπεράνουμε ότι ως βάση τους είχαν την κινούμενη γη. Πράγματι, οι αρχαίες πηγές αποδίδουν ομόφωνα στον αστρονόμο και φιλόσοφο από τον Πόντο την ιδέα της ημερήσιας περιστροφής της γης γύρω από τον άξονά της, ενώ πολλοί ιστορικοί της επιστήμης, επικαλούμενοι στοιχεία τα οποία δεν μπορεί κανείς εύκολα να παραβλέψει, υποστήριξαν επίσης την άποψη ότι ο ίδιος είχε διατυπώσει και τη θεωρία ότι οι τροχιές του Ερμή και της Αφροδίτης έχουν ως κέντρο τον κινούμενο γύρω από τη γη ήλιο. Αυτή η τελευταία θεωρία έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί η γεωμετρική περιγραφή της αποτελεί τον πρόδρομο της θεωρίας της κατ' επίκυκλον κίνησης, που αποτέλεσε τη βάση επάνω στην οποία αναπτύχθηκε η μαθηματική αστρονομία σε όλη την περίοδο από τα τέλη του 3ου π.Χ. αιώνα μέχρι τις αρχές του 17ου αιώνα¹. Τέλος, ο G.V. Schiaparelli (1835-1910) υποστήριξε ότι ο Ηρακλείδης υπήρξε ο δημιουργός μιας πρώτης μορφής ηλιοκεντρικής θεωρίας.

Τα βιογραφικά στοιχεία του Ηρακλείδη παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί δείχνουν χωρίς καμία αμφιβολία ότι γνώριζε πολύ καλά και από πρώτο χέρι τις αστρονομικές απόψεις των κύκλων της Ακαδημίας και του Λυκείου αλλά και των ύστερων Πυθαγόρειων του 4ου π.Χ. αιώνα. Γόνος πλούσιας αριστοκρατικής οικογένειας, γεννήθηκε στην Ηράκλεια, ελληνική πόλη του Πόντου (σημερινό Eregli της Τουρκίας), στα νότια παράλια της Μαύρης Θάλασσας. Η χρονολογία της γέννησής του μπορεί να συναχθεί έμμεσα από τις επαφές του με μέλη της Πλατωνικής Ακαδημίας αλλά και από τη δήλωσή του, την οποία μας μεταφέρει ο γεωγράφος Στράβων, ότι ο μεγάλος σεισμός που κατέστρεψε την αχαϊκή πόλη Ελίκη έγινε στις μέρες του². Δεδομένου ότι το γεγονός έλαβε χώρα το έτος 373 π.Χ. συνάγεται ότι η χρονολογία γέννησης του Ηρακλείδη δεν πρέπει να απέχει πολύ από το έτος 390 π.Χ. Περί το έτος 365 π.Χ. πήγε στην Αθήνα, όπου παρέμεινε για αρκετά χρόνια και μαθήτευσε συστηματικά κοντά σε πολλούς σημαντικούς φιλοσόφους, κυρίως όμως στην Ακαδημία. Τη σχετική πληροφορία αντλούμε από τον Διογένη τον Λαέρτιο, ο οποίος αναφέρει:

Κι όμως η Γη γυρίζει…!!! - Η ιδέα του Ηρακλείδη του Ποντικού.

Ο Ηρακλείδης ο Ποντικός διατύπωσε στα μέσα του 4ου αιών π.Χ., την ιδέα της ημερήσιας περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της. Ο Ηρακλείδης υπήρξε ο πρώτος σημαντικός µη Πυθαγόρειος εκπρόσωπος της παράδοσης στην αρχαία ελληνική αστρονομία που δεν τοποθετούσε τη Γη ακίνητη στο κέντρο του σύμπαντος. Οι ύστεροι σχολιαστές αναφέρουν την αντίληψη του Ηρακλείδη, όταν παρουσιάζουν θεωρίες κίνησης της Γης. Σύμφωνα με τον Συμπλίκιο, κύριο σχολιαστή του Αριστοτέλη, αλλά και βασική πηγή έμπνευσης της ιδέας του Ηρακλείδη, αναφέρεται ότι υπήρξαν κάποιοι μαθηματικοί, όπως ο Ηρακλείδης και ο Αρίσταρχος, οι οποίοι πίστευαν ότι θα μπορούσαν να κατανοήσουν κάποιες από τις ουράνιες κινήσεις υποθέτοντας, ότι οι αστέρες και η ουράνια σφαίρα είναι ακίνητοι, ενώ η Γη περιστρεφόταν γύρω από τον άξονά της. Σύμφωνα με τη θεωρία του Ηρακλείδη ο Ερμής και η Αφροδίτη διαγράφουν κυκλικές τροχιές γύρω από τον Ήλιο και αυτό το σύστημα μαζί με όλη την ουράνια σφαίρα, παραμένουν ακίνητα, ενώ η Γη στο κέντρο περιστρέφεται γύρω από το άξονά της και να δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι όλα τα ουράνια σώματα διαγράφουν κυκλικές τροχιές γύρω από αυτή. Δεν γνωρίζουμε όμως αν ο Ηρακλείδης διατύπωσε τις αντιλήψεις με τη χρήση κάποιας γεωμετρικής μεθόδου, αλλά οι ιστορικοί συγκλίνουν προς αυτή την κατεύθυνση. Το κοσμολογικό όμως σύστημα του Ηρακλείδη φαίνεται ότι αποτέλεσε μια πρώτη παρουσίαση ενός γεωμετρικού μηχανισμού που ακολουθούσε την παράδοση του «σώζειν τα φαινόμενα» χρησιμοποιώντας µία ή περισσότερες κινήσεις της Γης.

Ηρακλείδης ο Ποντικός

Γεώργιος Η. Μπαραλής

Μαθηματικός, ∆ρ. Πανεπιστηµίου Αθηνών

Φιλόσοφος και αστρονόμος από την Ηράκλεια του Εύξεινου Πόντου (Ποντική). Έζησε γύρω στο 390-330 π.Χ. Απόγονος πλούσιας και επιφανούς οικογένειας, θέλοντας να αποφύγει την τυραννία του Κλεάρχου το 364 ή από υπερβολικό ζήλο για μάθηση, εγκατέλειψε την πατρίδα του για να σπουδάσει φιλοσοφία στην Αθήνα.

Στην Αθήνα παρακολούθησε διαδοχικά μαθήματα από τον Σπεύσιππο, όταν αυτός ήταν διευθυντής της Ακαδηµίας το 367-364 π.Χ (περίοδος κατά την οποία ο Πλάτων πραγματοποιούσε το δεύτερο ταξίδι του στη Σικελία), από τους τελευταίους Πυθαγόρειους και, αργότερα, από τον Πλάτωνα. Το κοσμικό σύστημα του Ηρακλείδη επηρεάστηκε κυρίως: 

1) Από τη διδασκαλία και τα συγγράµµατα της Πυθαγόρειας σχολής καθώς και από την πυθαγορική αριθμολογία και αστρονομία, και

2) Από τις απόψεις του Πλάτωνα για τα Μαθηματικά και την Αστρονομία.

Ο Ηρακλείδης γρήγορα έγινε ένας από τους καλύτερους μαθητές και στη συνέχεια µέλος της Ακαδημίας. Το 361 του ανετέθη η διεύθυνση της Ακαδημίας, σε διάστηκα απουσίας του Πλάτωνα στη Σικελία, ο οποίος συνοδευόταν από τους δύο συνεργάτες του, τον Σπεύσιππο και τον Ξενοκράτη. Εκείνη την εποχή άλλωστε ο Ηρακλείδης κατείχε την τρίτη θέση στην ιεραρχία της Ακαδημίας.

Μετά το θάνατο του Σπευσίππου το 338 π.Χ., που ήταν διάδοχος του Πλάτωνα στην Ακαδημία, διευθυντής εξελέγξει ο Ξενοκράτης ύστερα από ψηφοφορία συγκεντρώνοντας τους περισσότερους ψήφους έναντι του Μενέδηµου και του Ηρακλείδη. Αφού απέτυχε ο Ηρακλείδης να εκλεγεί διευθυντής της Ακαδημίας επέστρεψε στην πατρίδα του και ίδρυσε δική του σχολή όπου και δίδαξε για το υπόλοιπο της ζωής του.